Projekt nowelizacji KSH – nowe prawo holdingowe
W dniu 3 grudnia 2025 r. Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego opublikowała projekt nowelizacji Kodeksu spółek handlowych przewidujący gruntowną reformę regulacji dotyczącej grup spółek. Projekt zakłada uchylenie obowiązujących od 2022 r. przepisów dotyczących prawa holdingowego (art. 21¹–21¹⁶ KSH) i zastąpienie ich nowym, bardziej ramowym modelem regulacji.
Zgodnie z uzasadnieniem projektu obecne przepisy mają znikome zastosowanie w praktyce, są nadmiernie sformalizowane i nie odpowiadają realiom funkcjonowania grup kapitałowych.
Projektowana regulacja ma charakter systemowej zmiany modelu prawa holdingowego w Polsce.
Nowa definicja grupy spółek
Projekt wprowadza zmodyfikowaną definicję grupy spółek.
Za grupę spółek uznaje się spółkę dominującą albo inny podmiot dominujący oraz spółkę lub spółki od niego zależne, jeżeli:
- trwale współpracują gospodarczo,
- są objęte instrumentami zintegrowanego zarządzania,
- prowadzą działalność na podstawie wspólnej, długoterminowej strategii.
Definicja ta ma charakter funkcjonalny, co oznacza, że kwalifikacja danej struktury jako grupy spółek może wynikać nie tylko z powiązań kapitałowych, lecz także z faktycznego sposobu zarządzania i prowadzenia działalności.
Przez instrumenty zintegrowanego zarządzania można rozumieć w szczególności mechanizmy koordynacji działalności spółek w ramach grupy, takie jak centralizacja określonych funkcji zarządczych, centra usług wspólnych (shared services center), objęcie grupy wspólnym systemem informatycznym typu ERP, jak np. SAP, cash pooling itp.
W praktyce ustalenie istnienia wspólnej długoterminowej strategii może następować na podstawie różnych dokumentów i działań faktycznych – np. planów strategicznych grupy, budżetów lub programów inwestycyjnych obejmujących więcej niż jedną spółkę. Szczególnie łatwo ustalić istnienie tej przesłanki w odniesieniu do spółek publicznych, które często ogłaszają wspólne wieloletnie strategie.
Funkcjonalny charakter tej definicji może powodować wątpliwości w przypadku struktur inwestycyjnych, w których powiązania pomiędzy spółkami mają przede wszystkim charakter kapitałowy. W szczególności w przypadku holdingów finansowych lub struktur tworzonych przez fundusze private equity ustalenie istnienia „wspólnej długoterminowej strategii” oraz „instrumentów zintegrowanego zarządzania” może być w praktyce mniej oczywiste. W praktyce może to oznaczać konieczność każdorazowej oceny, czy dana struktura inwestycyjna stanowi jedynie zbiór spółek portfelowych, czy też funkcjonuje jako faktycznie zarządzana grupa przedsiębiorstw.
Powszechny charakter proponowanej regulacji (opt-out zamiast opt-in)
Jak wynika z powyższego, kluczową zmianą jest odejście od dotychczasowego modelu opt-in, w którym zastosowanie przepisów o grupach spółek wymagało podjęcia uchwał przez spółki uczestniczące w zgrupowaniu. Projekt zakłada, że przepisy dotyczące grup spółek będą stosowane z mocy prawa do wszystkich struktur spełniających ustawową definicję grupy spółek. W konsekwencji:
- nie będzie konieczne podejmowanie uchwał o uczestnictwie w grupie,
- nie będzie również wymagany wpis informacji o grupie spółek do Krajowego Rejestru Sądowego.
Spełnienie ustawowych przesłanek istnienia grupy spółek będzie mogło być w praktyce oceniane ex post, w szczególności w ramach sporów sądowych, np. w sporach pomiędzy wspólnikami mniejszościowymi a spółką lub podmiotem dominującym (dotyczących m.in. świadczenia wyrównawczego lub prawa ustąpienia ze spółki), a także w sporach z wierzycielami spółki zależnej w przypadku jej niewypłacalności.
Działanie w interesie grupy spółek
Projekt przewiduje wyraźną legitymizację działania w interesie grupy spółek.
Organy spółki zależnej będą mogły kierować się interesem grupy, nawet jeżeli w krótkiej perspektywie może to prowadzić do niekorzystnych skutków dla samej spółki zależnej. Warunkiem jest jednak spełnienie określonych przesłanek:
- zachowanie równowagi interesów spółek w rozsądnym okresie (nie dłuższym niż 5 lat); w w praktyce może to oznaczać np. sytuację, w której spółka zależna ponosi w danym okresie koszty lub rezygnuje z części zysków w związku z realizacją strategii całej grupy (np. sprzedaje towary lub usługi innej spółce z grupy na warunkach mniej korzystnych), ale w późniejszym okresie uzyskuje odpowiadającą temu korzyść – np. poprzez uzyskanie preferencyjnego finansowania, transfer wartościowych aktywów, udział w bardziej rentownych projektach w grupie;
- brak ograniczenia korzyści, których wspólnicy mogą racjonalnie oczekiwać z uczestnictwa w spółce – chodzi o korzyści ekonomiczne wynikające z uczestnictwa w spółce, takie jak możliwość uczestnictwa w zyskach spółki lub wzrost wartości jej udziałów albo akcji. Innymi słowy, przejściowe „niekorzystne skutki” dla samej spółki zależnej nie mogą prowadzić do ograniczenia korzyści dla wspólników poniżej rozsądnego minimum;
- brak zagrożenia niewypłacalnością spółki.
Instrumenty ochrony wspólników mniejszościowych
Projekt przewiduje kilka instrumentów ochrony wspólników mniejszościowych spółek zależnych.
Wspólnik lub akcjonariusz reprezentujący co najmniej 5% ogólnej liczby głosów w spółce zależnej będzie mógł wystąpić do sądu rejestrowego z wnioskiem o wyznaczenie firmy audytorskiej w celu zbadania przestrzegania zasad działania w interesie grupy spółek. Badanie to będzie dotyczyło w szczególności relacji pomiędzy spółką zależną a podmiotem dominującym oraz wpływu decyzji podejmowanych w ramach grupy na sytuację majątkową spółki zależnej, w tym zgodności tych działań z ustawowymi przesłankami działania w interesie grupy spółek. Należy zauważyć, iż projekt nie przewiduje instrumentów przymuszających spółki z grupy do współpracy z audytorem wyznaczonym przez sąd rejestrowy.
W przypadku naruszenia dopuszczalnych granic działania w interesie grupy wspólnik lub akcjonariusz mniejszościowy będzie mógł żądać:
- zasądzenia przez sąd świadczenia wyrównawczego (rozumianego jako rekompensata – przykładowo – uszczerbku w wartości godziwej udziałów lub akcji albo nieuzyskania dywidendy mimo wypracowania zysku przez spółkę zależną). lub
- orzeczenia przez sąd jego ustąpienia ze spółki (tzw. koncernowe prawo ustąpienia).
Powództwo o ustąpienie wytaczane jest wyłącznie przeciwko spółce zależnej, w której wspólnik uczestniczy. Jest to odstępstwo od ogólnego („niekoncernowego”) prawa ustąpienia, w którym powództwo kierowane jest również przeciwko pozostałym wspólnikom, czemu będzie poświęcony osobny Alert.
W przypadku uwzględnienia powództwa sąd orzeka o ustąpieniu wspólnika ze spółki oraz o obowiązku wykupu jego udziałów lub akcji za odpowiednim wynagrodzeniem. Wykupu dokonuje spółka na rachunek nieustępujących wspólników. Następnie udziały te lub akcje spółka przenosi na pozostających w spółce wspólników, w proporcji do posiadanych udziałów lub akcji.
Za zapłatę ceny wykupu solidarną odpowiedzialność ze spółką zależną ponosi spółka dominująca lub inny podmiot dominujący. Odpowiedzialność ta obejmuje zarówno podmiot bezpośrednio, jak i pośrednio dominujący w stosunku do spółki zależnej.
Odpowiedzialność spółki dominującej
Projekt wprowadza również mechanizmy odpowiedzialności podmiotów dominujących.
Spółka dominująca może ponosić odpowiedzialność za szkodę poniesioną przez wierzycieli spółki zależnej w przypadku jej niewypłacalności, jeżeli pozostaje ona w związku z naruszeniem zasad działania w interesie grupy.
Możliwość wyłączenia stosowania regulacji (opt-out)
Projekt dopuszcza możliwość wyłączenia stosowania przepisów dotyczących grup spółek w stosunku do konkretnej spółki zależnej poprzez odpowiednie postanowienia umowy lub statutu spółki.
W takim przypadku wspólnicy nie będą mogli korzystać z instrumentów ochronnych przewidzianych dla grup spółek. Jednocześnie projekt wprowadza ogólne prawo ustąpienia wspólnika lub akcjonariusza ze spółki z ważnej przyczyny, co częściowo rekompensuje brak mechanizmów koncernowych.
Najważniejsze ryzyka projektowanej reformy
- Niepewność co do istnienia grupy spółek
Projekt zakłada automatyczne (ex lege) stosowanie przepisów o grupach spółek, bez wpisu do KRS ani formalnej decyzji o uczestnictwie w grupie. W wielu przypadkach dopiero sąd będzie rozstrzygał, czy dana struktura stanowi grupę spółek. Może to prowadzić do sporów dotyczących odpowiedzialności podmiotu dominującego, dopuszczalności działania w interesie grupy oraz roszczeń wspólników mniejszościowych.
- Zwiększone ryzyko odpowiedzialności podmiotu dominującego
Projekt rozszerza odpowiedzialność podmiotów dominujących, w tym wobec wierzycieli spółki zależnej oraz w związku z roszczeniami wspólników mniejszościowych. Wprowadza także solidarną odpowiedzialność przy wykupie udziałów lub akcji. W praktyce może to zwiększyć liczbę sporów w strukturach holdingowych.
- Ryzyko strategicznego wykorzystywania prawa ustąpienia
Nowe prawo ustąpienia ze spółki może być wykorzystywane przez wspólników mniejszościowych jako narzędzie presji w sporach korporacyjnych. Może to prowadzić do wymuszonych wykupów udziałów oraz sporów dotyczących ich wyceny.
Podsumowanie
Projektowana nowelizacja Kodeksu spółek handlowych zmienia dotychczasowy model regulacji prawa holdingowego w Polsce. W szczególności:
- wprowadza powszechne stosowanie przepisów dotyczących grup spółek,
- dopuszcza kierowanie się interesem grupy spółek,
- rozszerza instrumenty ochrony wspólników mniejszościowych,
- wprowadza nowe podstawy odpowiedzialności podmiotów dominujących.
Projektowane przepisy mogą w istotny sposób wpłynąć na sposób zarządzania grupami kapitałowymi oraz na poziom ryzyka prawnego związanego z funkcjonowaniem struktur holdingowych.
KONTAKT
E: tadeusz.komosa@pl.Andersen.com
T: +48 22 690 08 88
M: +48 601 260 861
E: bartlomiej.wietrzychowski@pl.Andersen.com
T: +48 22 690 08 88
