Na celowniku fiskusa. Część VII Wszczynanie postępowań KKS a zawieszenie biegu terminu przedawnienia zobowiązania tuż przed jego upływem.
Przedawnienie zobowiązania podatkowego to temat, który budzi wiele emocji – zwłaszcza w sytuacjach, gdy organ podatkowy wszczyna postępowanie karnoskarbowe tuż przed upływem terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego.
Czy robi to po to, by rzeczywiście ścigać przestępstwo skarbowe, czy tylko po to, by uniknąć potencjalnego przedawnienia? Takie przypadki określa się mianem instrumentalnego wszczynania postępowań – a sądy coraz częściej stają po stronie podatników.
Czym jest zawieszenie biegu przedawnienia?
Ordynacja podatkowa ustanawia generalną zasadę, zgodnie z którą zobowiązania podatkowe ulegają przedawnieniu. W przypadku podatków, w których obowiązek podatkowy powstaje z mocy prawa, (to sytuacja najczęstsza w polskim systemie prawnym: podatnik samodzielnie powinien obliczyć kwotę podatku – lub też robi to płatnik – i w terminie dokonać zapłaty; np. PIT, CIT, VAT, podatek od gier etc.) zobowiązanie przedawnia się z upływem 5 lat, licząc od końca roku, w którym upłynął termin płatności podatku.
W odniesieniu do podatków, których zobowiązanie powstaje przez doręczenie decyzji (np. decyzje ustalające osobom fizycznym podatek od nieruchomości czy też decyzje o odpowiedzialności podatkowej spadkobiercy podatnika), organ podatkowy ma 3 lub 5 lat na wydanie decyzji wymiarowej, a następnie kolejne 5 lat na pobór podatku. Po upływie tego terminu zobowiązanie wygasa – nie podlega już egzekucji administracyjnej, a każde trwające w tej sprawie postępowanie podatkowe staje się bezprzedmiotowe i powinno zostać umorzone.
Regulacje Ordynacji podatkowej wprowadzają również szereg przesłanek skutkujących zawieszeniem biegu terminu przedawnienia. Jedną z nich jest wszczęcie postępowania karno-skarbowego.
Instrumentalne wszczęcie postępowania
Pojęcie instrumentalnego wszczęcia postępowania karno-skarbowego oznacza sytuację, w której organ nie ma rzeczywistego zamiaru prowadzenia postępowania karnego, a postępowanie jest wszczynane wyłącznie po to, by zawiesić bieg terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego.
Czyli zamiast działać merytorycznie, urząd formalnie wszczyna postępowanie karno-skarbowe, ale nie podejmuje rzeczywistych działań zmierzających do jego zakończenia np. nie przeprowadza dowodów, nie dokonuje przesłuchań, nie doprowadza do przestawienia zarzutów. Po prostu czeka.
Zdarzały się sytuacje, gdzie organ wszczynał postępowania karno-skarbowe, a następnie nie podejmował żadnej czynności procesowej przez ponad 9 lat.
Taka praktyka była wielokrotnie krytykowana zarówno przez przedstawicieli doktryny, jak i sądy administracyjne, które wskazywały, że prowadzi ona do naruszenia zasady zaufania do organów podatkowych oraz pewności obrotu prawnego.
Stanowisko sądów administracyjnych
NSA podjął 24 maja 2021 r. uchwałę w składzie siedmiu sędziów (sygn. I FPS 1/21), zgodnie z którą kontrola zgodności z prawem zastosowania przez organy podatkowe art. 70 par. 6 pkt 1 Ordynacji podatkowej (tj. wszczęcie postępowania karno-skarbowego co skutkowało zawieszeniem biegu terminu przedawnienia) powinna obejmować także ocenę, czy nie doszło do instrumentalnego zawieszenia biegu terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego poprzez sztuczne wykorzystanie instytucji wszczęcia postępowania karno-skarbowego.
Oznacza to, że sądy uprawnione są do kontroli, czy postępowanie karno-skarbowe nie zostało wszczęte wyłącznie w celu zawieszenia biegu przedawnienia, co stanowi nadużycie prawa.
Sąd administracyjny ma zatem prawo sprawdzić:
- czy organ naprawdę miał podstawy, by wszcząć postępowanie KKS,
- czy podjął realne czynności w sprawie,
- czy KKS nie służył wyłącznie temu, by zatrzymać bieg przedawnienia.
Jeżeli sąd stwierdzi, że postępowanie KKS było instrumentalne, może uznać, że przedawnienie wcale nie zostało zawieszone, a zobowiązanie podatkowe wygasło.
Niestety, mimo uchwały NSA, podatnicy nadal nie mogą czuć się w pełni bezpiecznie, gdyż każda sprawa (w tym kwestia „instrumentalności”) oceniana jest indywidualnie przed sąd, co wymaga analizy czynności organu, terminów i dowodów.
Działania regulacyjne
W reakcji na nasilający się problem, na początku 2025 r. opublikowany został projekt zmian Ordynacji podatkowej, w którym zaproponowano usunięcie wszczęcia postępowania karno-skarbowego z listy przesłanek zawieszających bieg terminu przedawnienia.
Minister Finansów wstępnie planował, że nowelizacja Ordynacji podatkowej wejdzie w życie z dniem 1 stycznia 2026 r., co na dziś wydaje się jednak mało prawdopodobne z uwagi na wciąż trwające prace nad projektem.
Usunięcie wszczęcia postępowania karno-skarbowego z katalogu przesłanek zawieszających przedawnienie należy ocenić jako krok w kierunku większej transparentności działań fiskusa i wzmocnienia funkcji gwarancyjnej instytucji przedawnienia. Należy mieć nadzieję, że zmiana ta zmusi organy do sprawniejszego prowadzenia postępowań podatkowych, a w każde wszczęcie postępowania w sprawie karno-skarbowej będzie rzeczywiście uzasadnione.
Skuteczność tej regulacji będzie jednak zależeć od ostatecznego brzmienia przepisów oraz od tego, czy ustawodawca nie wprowadzi jednocześnie nowych mechanizmów umożliwiających wydłużenie okresu przedawnienia w innych formach.
Co może zrobić podatnik?
Zazwyczaj zawiadomienie o wszczęciu postępowania karno-skarbowego jest dla podatników dużym zaskoczeniem. W przypadku otrzymania zawiadomienia należy:
- Zweryfikować, kiedy dokładnie wszczęto postępowanie karnoskarbowe oraz zbadać jakie czynności podjęto po jego wszczęciu – często instrumentalne wszczęcie postępowania następuje tuż przed upływem przedawnienia, a brak działań przez długi czas może świadczyć o pozorności.
- Przede wszystkim – Skontaktować się z profesjonalnym pełnomocnikiem, który pomoże przeanalizować, czy wszczęcie postępowania karnego miało realne podstawy, czy też służyło jedynie sztucznemu zawieszeniu biegu terminu przedawnienia, dając organowi więcej czasu na wydanie decyzji przed jego upływem. Ocena instrumentalności wszczęcia postępowania często jest bowiem niejednoznaczna i wymaga wskazania braku rzeczywistego związku między postępowaniem karnoskarbowym a zobowiązaniem podatkowym, którego dotyczy.
Jak wskazywaliśmy w V części naszego cyklu, wszczęcie postępowania karno-skarbowego to nie wyrok. Zatem sprawne działanie i przygotowanie strategii procesowej, w szczególności w sytuacji, gdy postępowanie karno-skarbowe wszczynane jest tuż przed upływem okresu przedawnienia zobowiązania podatkowego może doprowadzić do szybkiego i skutecznego zakończenia sprawy.
Jeżeli potrzebują Państwo wsparcia związanego ze wszczętym postępowaniem karno-skarbowym, zachęcamy do kontaktu z naszym Zespołem Tax Litigation.
AUTORZY WPISU
E: magdalena.keska-nowicka@pl.Andersen.com
T: +48 570 287 267
E: mikolaj.gawor@pl.andersen.com
T: +48 881 823 172