Gdy biznes spotyka się ze sztuką – jak zabezpieczyć swoje interesy?
Producent luksusowych napojów alkoholowych zaprasza znanego artystę do zaprojektowania etykiety limitowanej serii jednego ze swoich produktów. Marka odzieżowa zaprasza projektanta mody do zaprojektowania kolekcji ubrań. Redakcja cenionego czasopisma zamawia sesję zdjęciową u cenionego fotografa. O tym, jak przy tego rodzaju współpracach zabezpieczyć swoje interesy, piszemy w poniższym artykule.
Po pierwsze umowa
Współpraca przedsiębiorców z artystami jest niezwykle popularna. Przyciąga uwagę klientów i buduje prestiż marki. Każda strona takiego układu korzysta: artysta dostaje za wykonane dzieło wynagrodzenie i poszerza krąg swoich odbiorców, natomiast przedsiębiorca otrzymuje narzędzie wspierające rozwój marki. Trzeba jednak mieć na uwadze, że tam, gdzie pojawia czynnik ludzki, istnieje również ryzyko sporów i – jak wynika z naszego doświadczenia – spory te rzeczywiście występują. Najczęściej powstają w sytuacji, gdy produkt z wykorzystanym utworem odnosi sukces rynkowy – każdy chce go mieć (zwłaszcza w przypadku edycji limitowanych lub kolekcjonerskich), a w rezultacie rosną zyski ze sprzedaży.
PRZYKŁAD: Głośny spór sprzed kliku lat na linii Andrzej Sapkowski – CD Projekt o dodatkowe wynagrodzenie za przeniesienie autorskich praw majątkowych do sagi „Wiedźmin”, w związku z sukcesem gry osadzonej w uniwersum stworzonym przez pisarza.
Żeby ograniczyć ryzyko wystąpienia sytuacji spornych (choć całkowicie wykluczyć ich nie sposób) – a przez to zaoszczędzić czas i pieniądze – prawa i obowiązki stron (kto, co, za ile i na kiedy) powinny zostać precyzyjnie określone w umowie. Zwykle stosowana jest konstrukcja umowy o dzieło z przeniesieniem autorskich praw majątkowych albo licencją. Skutki przeniesienia autorskich praw majątkowych oraz licencji są różne. Którą formułę zatem wybrać? To zależy.
Umowa licencyjna jako podstawa współpracy
Umowę licencyjną warto wybrać, gdy przedsiębiorcy potrzebny jest dostęp do utworu tylko na określony czas lub w konkretnym celu, a nie na stałe (np. wypuszczenie na rynek limitowanej edycji produktu). Na jej podstawie, twórca utworu udziela upoważnienia do korzystania z utworu na wymienionych w niej polach eksploatacji z określeniem zakresu, miejsca i czasu tego korzystania, za wynagrodzeniem lub bez wynagrodzenia. Jej zawarcie nie powoduje, że twórca traci autorskie prawa majątkowe do utworu (czyli wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z niego). Prawa te niezmiennie pozostają przy nim. Licencjobiorca natomiast może korzystać z utworu wyłącznie w zakresie zdefiniowanym w licencji.
Jeśli licencja ma charakter niewyłączny, właściciel praw autorskich może sam korzystać z utworu, jak również upoważnić do korzystania z niego inne podmioty. Najczęściej przedmiotem licencji niewyłącznej są utwory stworzone z myślą o szerokim kręgu odbiorców. Taka praktyka nie jest jednak wskazana w przypadkach określonych na wstępie niniejszego artykułu, tj. gdy utwór ma stanowić element budowania marki. Trudno bowiem wyobrazić sobie sytuację, w której dwóch przedsiębiorców posługuje się równolegle etykietą zawierającą identyczną grafikę zaprojektowaną przez tego samego artystę. Choć potencjalnie może się to zdarzyć, to jednak nie jest w interesie przedsiębiorcy, który docelowo ma się nią posługiwać, a przez to osiągać określone korzyści.
WAŻNE: Licencję wyłączną należy zawrzeć na piśmie pod rygorem nieważności. Ze względów bezpieczeństwa warto zachować taką formę również w przypadku licencji niewyłącznej.
Co istotne licencja ma co do zasady charakter czasowy. Jeśli zostanie zawarta na czas oznaczony, zakończy się po jego upływie. Jeśli natomiast postanowiono o zawarciu umowy licencyjnej na czas nieoznaczony, prawo do korzystania z utworu wygaśnie po jej wypowiedzeniu. Okresy wypowiedzenia mogą zostać ustalone przez strony w umowie. W razie braku uzgodnień w tym zakresie należy stosować okresy wypowiedzenia określone w ustawie o Prawie autorskim i prawach pokrewnych.
CIEKAWOSTKA: Odrębną kategorię licencji wyodrębnioną ze względu na czas ich trwania stanowią tzw. licencje wieczyste (licencje na czas nieoznaczony bez możliwości wypowiedzenia), niezdefiniowane w obowiązujących przepisach prawa. Stanowisko sądów co do ich dopuszczalności nie jest jednolite. Często zawarcie licencji wieczystej uważa się za obejście przepisów prawa. Z drugiej strony taka formuła jest standardem w odniesieniu do większości programów komputerowych.
A może jednak umowa o przeniesienie praw autorskich?
Alternatywnym sposobem zapewnienia sobie prawa do korzystania z cudzego utworu jest nabycie autorskich praw majątkowych. W wyniku zawarcia takiej umowy twórca trwale przenosi swoje autorskie prawa majątkowe na inny podmiot. Oznacza to, że nie może już samodzielnie korzystać z utworu, chyba że nowy właściciel udzieli mu w tym zakresie licencji – co, wbrew pozorom, zdarza się dość często. Umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych musi zostać zawarta w formie pisemnej pod rygorem nieważności. Tak samo jak w przypadku licencji, należy wskazać w niej znane w chwili zawarcia umowy pola eksploatacji utworu (czyli określić, w jaki sposób nabywca może z niego korzystać).
WAŻNE: Skutkiem niewskazania pól eksploatacji w umowie o przeniesienie autorskich praw majątkowych może być jej nieważność.
Zasadne jest również określenie w umowie wysokości należnego twórcy wynagrodzenia. Regułą jest, że przeniesienie autorskich praw majątkowych następuje odpłatnie, choć zdarzają się również przypadki, gdy następuje to bez wynagrodzenia, np. w następstwie darowizny. Wynagrodzenie powinno być rynkowe (godziwe i odpowiednie do zakresu udzielonego prawa, charakteru i zakresu korzystania oraz korzyści wynikających z korzystania z utworu). Domniemywa się, że wynagrodzenie proporcjonalne do przychodów z korzystania z utworu spełnia te wymogi.
CIEKAWOSTKA: W przypadku, gdy wynagrodzenie twórcy okaże się być niewspółmiernie niskie w stosunku do korzyści nabywcy autorskich praw majątkowych (jak w przywołanej wcześniej sprawie Andrzej Sapkowski vs CD-Projekt), twórca może żądać stosownego podwyższenia wynagrodzenia przez sąd. Nie ma jednak przeszkód, żeby strony porozumiały się w tym przedmiocie na drodze pozasądowej.
Wprowadzanie zmian do utworu
Nabycie autorskich praw majątkowych do utworu (nawet, gdy zostały one nabyte „na zawsze”), nie upoważnia do wprowadzania do niego dowolnych zmian. Twórca – pomimo wyzbycia się praw majątkowych – zachowuje bowiem osobiste prawa autorskie, w tym prawo do integralności utworu. Oznacza to, że zmiany w utworze może wprowadzać tylko on sam, ewentualnie potrzebna jest jego zgoda, żeby właściciel praw majątkowych mógł uczynić to we własnym zakresie. Wyjątek stanowią sytuacje, gdy zmiany są spowodowane oczywistą koniecznością, a twórca nie miałby słusznej podstawy im się sprzeciwić.
WAŻNE: Autorskie prawa osobiste są niezbywalne. Twórca nie może się ich nawet zrzec. Natomiast w obrocie spotyka się umowy, w których twórca upoważnia nabywcę autorskich praw majątkowych do wykonywania praw osobistych w jego imieniu. Z racji tego, że takie upoważnienie może zostać wypowiedziane, warto w umowie zabezpieczyć się przed taką sytuacją.
Co więc wybrać – licencję czy umowę o przeniesienie autorskich praw majątkowych?
Decyzja o tym, jaką formę współpracy z twórcą wybrać, powinna w każdym przypadku zostać poprzedzona analizą potrzeb przedsiębiorcy. W szczególności przedsiębiorca powinien ustalić:
- Czy utwór jest mu potrzebny na stałe czy czasowo: jeśli etykieta ma być wykorzystana np. na potrzeby zastosowania tylko w danym roku w edycji świątecznej produktu – licencja będzie co do zasady wystarczająca. Natomiast, gdy produkt z etykietą ma stanowić stały asortyment przedsiębiorcy, to warto zawrzeć umowę o przeniesieniu autorskich praw majątkowych;
- Czy utwór będzie miał strategiczne znaczenie dla rozwoju marki: jeśli tak, bo np. będzie stanowić docelowy znak towarowy, to zdecydowanie należy nabyć autorskie prawa majątkowe. Licencja będzie natomiast wystarczająca, gdy przedsiębiorca planuje skorzystać z cudzego znaku towarowego lub utworu, np. ze znanej postaci fikcyjnej na serii ubrań dziecięcych, które produkuje;
- Jakim budżetem dysponuje: nabycie autorskich praw majątkowych jest z reguły droższe niż licencja.
Po przeanalizowaniu potrzeb, należy opisać je w umowie, wprowadzając odpowiednie zabezpieczenia. Tylko dobrze skonstruowana umowa, właściwie adresująca problemy, pozwoli spokojnie rozwijać produkt i biznes.
Jeżeli planują Państwo współpracę kreatywną i chcą mieć pewność, że Państwa interesy będą należycie zabezpieczone zapraszamy do kontaktu!
AUTORZY WPISU
E: natalia.gawel@pl.Andersen.com
T: +48 509 994 691
E: magdalena.horbacz-czapla@pl.andersen.com
T: +48 570 287 254